Teo thực quản type A: giữ lại thực quản cho em bé 4 tháng tuổi

Có những em bé vừa chào đời đã không nuốt được một giọt sữa nào.

Thực quản — đoạn ống dẫn thức ăn từ miệng xuống dạ dày — của các con không hình thành trọn vẹn trong bào thai mà đứt làm đôi, hai đầu bịt kín. Đó là bệnh teo thực quản bẩm sinh, gặp ở khoảng 1 trong 2.500 – 3.000 trẻ sinh ra.

Trẻ mắc bệnh không nuốt được cả nước bọt của mình. Nếu không phát hiện kịp, sữa và dịch sẽ tràn vào phổi.

Mới đây, tại Bệnh viện Phụ sản – Nhi Đà Nẵng, một bé trai mắc thể bệnh khó nhất của nhóm này đã được giữ lại thực quản của chính mình bằng hai lần phẫu thuật nội soi lồng ngực — thay vì phải cắt bỏ và thay thế bằng dạ dày hoặc ruột như cách điều trị kinh điển.

Type A — thể khó nhất của teo thực quản

Teo thực quản có nhiều thể khác nhau.

Thể thường gặp nhất, khoảng 85%, là type C: đoạn thực quản dưới vẫn còn thông với khí quản qua một đường rò nhỏ. Với thể này, ngày nay chúng tôi mổ được ngay trong những ngày đầu sau sinh — cắt đường rò và nối hai đầu lại với nhau.

Nhưng có một thể chỉ chiếm khoảng 7%, khó hơn hẳn: type A — teo thực quản không có đường rò.

Nghe qua tưởng nhẹ hơn. Thực tế thì ngược lại:

• Không có đường rò nghĩa là đoạn thực quản dưới không được luồng khí “nuôi” nên rất ngắn và mỏng.
• Hai đầu thực quản vì thế cách nhau rất xa — y học gọi là long gap, đo bằng số thân đốt sống trên phim chụp. Từ 4 đốt sống trở lên đã được coi là khoảng cách xa.
• Xa đến mức không thể nối ngay sau sinh. Cố kéo căng để nối bằng mọi giá sẽ làm bục chỗ nối — nguy hiểm tính mạng.

Suốt nhiều thập kỷ, phác đồ kinh điển cho type A là: mở một lỗ thông dạ dày ra da để bơm sữa nuôi ăn → chờ trẻ lớn 6–12 tháng → mổ thay thế thực quản bằng dạ dày, đại tràng hoặc ruột non.

Đó từng là lựa chọn an toàn nhất trong điều kiện kỹ thuật cũ. Nhưng nó có cái giá phải trả suốt đời.

Vì sao chúng tôi cố giữ thực quản thật cho trẻ

Không có vật liệu thay thế nào tốt bằng thực quản của chính đứa trẻ.

Thực quản tự nhiên có nhu động để đẩy thức ăn xuống, có cảm giác nuốt bình thường, có cơ thắt ở dưới chống trào ngược, và quan trọng nhất — nó lớn lên cùng cơ thể trẻ.

Đoạn dạ dày hay đoạn ruột được đưa lên thay thế thì không có những thứ đó. Y văn thế giới ghi nhận hàng loạt biến chứng có thể dự đoán trước sau phẫu thuật thay thế thực quản: đoạn ghép hoại tử do thiếu máu nuôi, rò và hẹp chỗ nối, loét do dịch vị, đoạn ruột thay thế giãn dài và gấp khúc theo thời gian, trẻ phải mổ đi mổ lại nhiều lần.

Vì vậy, hơn hai thập kỷ qua, các trung tâm ngoại nhi hàng đầu thế giới đã thống nhất một nguyên tắc: giữ lại thực quản gốc nếu còn khả năng; thay thế chỉ là phương án cuối cùng.

Nguyên lý Foker: mô sống sẽ dài ra khi được kéo

Năm 1997, bác sĩ John E. Foker công bố một phát hiện làm thay đổi cách điều trị bệnh này: mô sống khi chịu lực kéo liên tục sẽ phát triển thêm.

Không phải kéo cho thực quản mỏng ra như kéo một sợi dây thun — mà là mô mới thực sự được sinh ra dưới lực kéo. Hai đầu thực quản được đặt các mũi chỉ kéo có kiểm soát; sau một thời gian, chúng dài thêm, khoảng cách rút ngắn lại, và cuối cùng có thể nối trực tiếp với nhau.

Song song, phẫu thuật nội soi lồng ngực cho phép làm điều đó với ít sang chấn nhất. Thay vì mở một đường lớn ở ngực trẻ sơ sinh, bác sĩ đưa camera và dụng cụ qua vài lỗ nhỏ chỉ 3–5 mm. Camera phóng đại giúp phẫu tích tới những chỗ mà qua đường mổ mở rất khó với tới.

Các nghiên cứu lớn cho thấy trẻ mổ nội soi được rút ống thở sớm hơn, ăn sớm hơn, nằm viện ngắn hơn, và tránh được biến dạng lồng ngực, xương bả vai, vẹo cột sống khi lớn lên — những di chứng vốn hay gặp sau mổ mở ngực ở trẻ nhỏ.

Hành trình 44 ngày của một em bé

Ngày đầu đời. Bé trai sinh cuối tháng 3/2026 tại Đà Nẵng, được chẩn đoán teo thực quản type A ngay sau sinh. Khi mới 3 ngày tuổi, con đã phải mổ mở thông dạ dày ra da — để có một đường đưa sữa vào nuôi cơ thể.

Hơn ba tháng chờ. Con được bơm sữa từng cữ qua lỗ mở dạ dày, đồng thời hút ngắt quãng ở đầu trên thực quản để khỏi sặc nước bọt. Việc bơm sữa từng cữ không chỉ để tăng cân — nó còn làm đoạn thực quản dưới giãn ra và dày lên, để mô đủ vững khi phải chịu lực căng lúc khâu nối sau này.

Ngày 6/7/2026. Con nhập viện lại lúc 4 tháng tuổi, nặng 4 kg. Chụp X-quang thực quản cản quang kết hợp nội soi dạ dày qua lỗ mở thông cho thấy hai đầu thực quản còn cách nhau khoảng 5 thân đốt sống.

Ngày 16/7 — lần mổ thứ nhất. Ekip nội soi vào lồng ngực phải, bộc lộ và bảo tồn tĩnh mạch Azygos, tìm được cả hai đầu thực quản, xác nhận không có đường rò, rồi giải phóng đầu trên lên cao tối đa. Thử kéo hai đầu lại gần: vẫn còn khá căng, chưa thể nối trong lần mổ này.

Đến đây, theo phác đồ cũ, sẽ là lúc chuyển hướng sang thay thế thực quản. Nhưng ekip chọn con đường khó hơn: khâu kéo tịnh tiến hai đầu thực quản lại gần nhau theo nguyên lý Foker, rồi đóng ngực và chờ.

Mười tám ngày chờ đợi. Kế hoạch ban đầu là mổ lại sớm hơn, nhưng con bị viêm phổi nên chưa đủ điều kiện gây mê lần hai. Ekip điều trị ổn định phổi trước, rồi mới mổ tiếp — trong thời gian đó, thực quản vẫn dài thêm dưới lực kéo.

Ngày 3/8 — lần mổ thứ hai. Nội soi vào lại qua ba lỗ trocar theo vết mổ cũ, gỡ dính, bộc lộ lại hai đầu. Và lần này, hai đầu đã đủ gần: ekip cắt hai đầu và khâu nối trực tiếp với nhau bằng chỉ tự tiêu, mũi rời, tiếp tục bảo tồn tĩnh mạch Azygos và không lưu ống thông qua chỗ nối.

Sau mổ. Con được hỗ trợ hô hấp ở hồi sức, rồi rút ống thở. Ngày thứ 5 bắt đầu bơm sữa trở lại qua lỗ mở dạ dày. Ngày thứ 7, phim chụp thực quản cản quang cho kết quả quan trọng nhất: chỗ nối kín, không rò — ống dẫn lưu màng phổi được rút. Những ngày sau, con tập uống từng ngụm nước, rồi chuyển sang uống sữa bằng đường miệng.

Ngày 19/8/2026, con ra viện sau 44 ngày điều trị — bú sữa bằng chính thực quản của mình.

Điều này có ý nghĩa gì với gia đình có con mắc dị tật

Đây là ca đầu tiên thuộc loại này được thực hiện thành công tại Bệnh viện Phụ sản – Nhi Đà Nẵng.

Nhưng nó không phải một thành công đơn lẻ. Nó đứng trên nền của nhiều năm tích lũy: từ những ca teo thực quản mổ nội soi đầu tiên, đến việc hoàn thiện hai cải tiến kỹ thuật — bảo tồn tĩnh mạch Azygos và không lưu ống thông qua chỗ nối — vốn đã được báo cáo trong nghiên cứu 20 trường hợp giai đoạn 2021–2024 của khoa.

Và đằng sau ca mổ là cả một tập thể: ekip Ngoại nhi, Khoa Nhi sơ sinh, Gây mê hồi sức, Khoa Hồi sức nhi, Chẩn đoán hình ảnh và đội ngũ điều dưỡng đã chăm con suốt 44 ngày.

Với các gia đình miền Trung – Tây Nguyên, điều này có nghĩa: một em bé sinh ra với dị tật rất nặng không nhất thiết phải chuyển tuyến đi xa, và không nhất thiết phải mất đi thực quản tự nhiên để được điều trị triệt để.

Chúng tôi cũng nói rõ với anh chị: chặng đường của con chưa kết thúc. Một ca thành công là bằng chứng cho thấy con đường này khả thi — chưa phải một bảo đảm cho mọi trường hợp.

Nhưng với một đứa trẻ, khác biệt là cả cuộc đời phía trước.

Sau mổ teo thực quản, cha mẹ cần theo dõi những gì

Đây là phần ít được nói đến, nhưng lại quan trọng với anh chị nhất trong nhiều năm sau đó.

Hẹp chỗ nối. Chỗ nối có thể hẹp dần, khiến trẻ nuốt nghẹn, nôn ọe, chậm tăng cân, hoặc bỗng dưng “sợ ăn”. Xử trí bằng nong thực quản, có thể phải nong nhiều lần. Đây là diễn biến thường gặp, không phải dấu hiệu ca mổ thất bại.

Trào ngược dạ dày – thực quản. Rất hay gặp sau mổ teo thực quản. Biểu hiện: ọc sữa, ưỡn người khi bú, ho về đêm, viêm hô hấp tái đi tái lại. Phần lớn điều trị nội khoa; một số ít cần phẫu thuật chống trào ngược.

Viêm phổi tái diễn. Nếu trẻ ho, khò khè, viêm phổi lặp lại nhiều lần, cần được khám lại để tìm nguyên nhân — trào ngược, hẹp chỗ nối, hoặc mềm sụn khí quản đi kèm.

Ăn uống và tăng cân. Trẻ sau mổ teo thực quản thường ăn chậm hơn, cần chia nhỏ bữa, ăn đặc dần từ từ. Theo dõi biểu đồ tăng trưởng đều đặn quan trọng hơn là so sánh con với trẻ khác.

Nguyên tắc chung: trẻ sau mổ teo thực quản cần tái khám định kỳ nhiều năm, không phải mổ xong là xong. Bất kỳ ai hứa với anh chị điều ngược lại đều đang nói quá.

Dấu hiệu nhận ra teo thực quản ở trẻ sơ sinh

Bệnh cần được phát hiện ngay trong những giờ đầu sau sinh. Hãy nghĩ đến teo thực quản khi trẻ có các dấu hiệu:

• Sùi bọt cua — nước bọt trào ra liên tục ở miệng và mũi, hút xong lại có;
• Sặc, tím tái khi bú ngay từ cữ bú đầu tiên;
• Không đặt được ống thông từ mũi xuống dạ dày;
• Trong thai kỳ, mẹ được chẩn đoán đa ối, hoặc siêu âm thấy bóng hơi dạ dày nhỏ / không thấy.

Khi có những dấu hiệu này: ngừng cho bú và đưa trẻ đến cơ sở ngoại nhi ngay. Phát hiện sớm giúp tránh viêm phổi do sữa và dịch tràn vào phổi — yếu tố ảnh hưởng lớn đến kết quả điều trị.

Anh chị có thể đọc thêm bài Teo thực quản ở trẻ sơ sinh: phân loại, chẩn đoán và điều trị để hiểu đầy đủ về bệnh này.

📅 Đặt lịch khám với BS Phi Phong

Câu hỏi thường gặp

Teo thực quản có chữa được không?

Có. Đây là dị tật nặng nhưng điều trị được bằng phẫu thuật. Với thể thường gặp (type C), trẻ thường được mổ nối ngay trong những ngày đầu sau sinh. Với thể khó như type A, cần chiến lược nhiều bước và thời gian, nhưng vẫn có cơ hội giữ được thực quản thật.

Vì sao con tôi phải mở thông dạ dày trước, không mổ nối luôn?

Vì hai đầu thực quản còn quá xa nhau. Lỗ mở dạ dày giúp nuôi ăn an toàn trong thời gian chờ, đồng thời làm đoạn thực quản dưới giãn ra và dày lên — chuẩn bị cho lần mổ nối sau này.

Mổ nội soi có an toàn hơn mổ mở không?

Các nghiên cứu lớn cho thấy nội soi an toàn tương đương mổ mở về các biến chứng chính, nhưng trẻ hồi phục nhanh hơn và tránh được biến dạng lồng ngực, vẹo cột sống về sau. Điều kiện là ekip phẫu thuật và gây mê hồi sức phải có kinh nghiệm với trẻ sơ sinh.

Sau mổ con tôi ăn uống có bình thường không?

Phần lớn trẻ ăn được bằng đường miệng. Tuy nhiên nhiều trẻ cần thời gian tập ăn, và có thể gặp hẹp chỗ nối hoặc trào ngược cần điều trị. Vì vậy tái khám định kỳ là bắt buộc.

Lần sau sinh con, tôi có nguy cơ lặp lại không?

Nguy cơ có con thứ hai mắc teo thực quản là thấp, nhưng cao hơn dân số chung. Anh chị nên khám và tư vấn tiền sản trước khi mang thai lần sau, đồng thời siêu âm thai theo dõi kỹ dấu hiệu đa ối và bóng hơi dạ dày.

---

Tác giả: Bài viết do ThS.BSNT.BSCKII Nguyễn Phi Phong — Trưởng khoa Ngoại, Bệnh viện Phụ sản – Nhi Đà Nẵng, hơn 24 năm kinh nghiệm ngoại nhi, đồng sáng lập Phòng khám YVIDA — biên soạn từ ca bệnh do chính tác giả và ekip trực tiếp phẫu thuật, đối chiếu với sách giáo khoa ngoại nhi và y văn quốc tế dẫn dưới đây.

Tài liệu tham khảo

Sách giáo khoa ngoại nhi

1. Holcomb GW III, Murphy JP, St. Peter SD (eds). Holcomb and Ashcraft’s Pediatric Surgery. 7th ed. Elsevier; 2020 — chương 26–27.
2. Bộ môn Ngoại Nhi, Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh. Ngoại Nhi lâm sàng. NXB Y học; 2018.
3. Puri P (ed). Newborn Surgery. 2nd ed. Arnold; 2003.
4. Bax KMA, Georgeson KE, Rothenberg SS, Valla JS, Yeung CK (eds). Endoscopic Surgery in Infants and Children. Springer; 2008.
5. Höllwarth ME, Zaupa P. Oesophageal Atresia. Trong: Puri P, Höllwarth ME (eds). Pediatric Surgery — Diagnosis and Management. Springer; 2006, chương 5 (nguồn hình phân loại).

Teo thực quản khoảng cách xa và kỹ thuật Foker

6. Foker JE, Linden BC, Boyle EM Jr, Marquardt C. Development of a true primary repair for the full spectrum of esophageal atresia. Ann Surg. 1997;226(4):533–543.
7. Bairdain S, Hamilton TE, Smithers CJ, và cs. Foker process for the correction of long gap esophageal atresia. J Pediatr Surg. 2015;50(6):933–937.
8. Nasr A, Langer JC. Mechanical traction techniques for long-gap esophageal atresia: a critical appraisal. Eur J Pediatr Surg. 2013;23(3):191–197.
9. Rothenberg SS, Flake AW. Experience with thoracoscopic repair of long gap esophageal atresia in neonates. J Laparoendosc Adv Surg Tech A. 2015;25(11).

Phẫu thuật nội soi lồng ngực

10. Holcomb GW III, Rothenberg SS, Bax KMA, và cs. Thoracoscopic repair of esophageal atresia and tracheoesophageal fistula: a multi-institutional analysis. Ann Surg. 2005;242(3):422–430.
11. Holcomb GW III. Thoracoscopic surgery for esophageal atresia. Pediatr Surg Int. 2017;33(4):475–481.
12. Drevin G, Andersson B, Svensson JF. Thoracoscopy or thoracotomy for esophageal atresia: a systematic review and meta-analysis. Ann Surg. 2021;274(6):945–953.

Hai cải tiến kỹ thuật áp dụng trong ca này

13. Sharma S, Sinha SK, Rawat JD, và cs. Azygos vein preservation in primary repair of esophageal atresia with tracheoesophageal fistula. Pediatr Surg Int. 2007;23(12):1215–1218.
14. Daboos M, Abdelmaboud M, Hussein M, và cs. Azygos vein preservation revisited. Updates Surg. 2023;75(8):2305–2311.
15. Wang C, Feng L, Li Y, Ji Y. What is the impact of the use of transanastomotic feeding tube on patients with esophageal atresia: a systematic review and meta-analysis. BMC Pediatr. 2018;18:385.
16. Lal DR, Gadepalli SK, Downard CD, và cs. Challenging surgical dogma in the management of proximal esophageal atresia with distal tracheoesophageal fistula. J Pediatr Surg. 2018;53(7):1267–1272.

Diễn tiến lâu dài sau mổ

17. Holland AJA, Fitzgerald DA. Oesophageal atresia and tracheo-oesophageal fistula: current management strategies and complications. Paediatr Respir Rev. 2010;11(2):100–107.
18. Leibovitch L, Zohar I, Maayan-Metzger A, và cs. Infants born with esophageal atresia with or without tracheo-esophageal fistula: short- and long-term outcomes. Isr Med Assoc J. 2018;20(3):161–166.

Nghiên cứu trong nước

19. Nguyễn Minh Khôi, Tô Mạnh Tuân, Nguyễn Văn Linh, và cs. Kết quả phẫu thuật nội soi điều trị teo thực quản bẩm sinh tại Bệnh viện Nhi Trung ương. Tạp chí Y học Việt Nam. 2023;529(8, số 2).
20. Nguyễn Phi Phong, Võ Như Thái, Hà Văn Tài, Trần Tấn Liêm. Đánh giá kết quả phẫu thuật điều trị teo thực quản bẩm sinh tại Bệnh viện Phụ sản – Nhi Đà Nẵng. Nghiên cứu 20 trường hợp, 01/2021 – 12/2024.

Trực tiếp thăm khám tại Phòng khám YVIDA, 118 Thanh Thuỷ, Hải Châu, Đà Nẵng — ĐT/Zalo: 0935 195 677. Thứ 2 – Thứ 7: 17:00 – 20:00 · Thứ 7 & Chủ nhật: 8:00 – 12:00.

Nội dung mang tính tham khảo, dựa trên y văn ngoại nhi và kinh nghiệm lâm sàng của tác giả; không thay thế cho việc thăm khám và tư vấn trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa. Mỗi trẻ có thể bệnh, khoảng cách hai đầu thực quản và dị tật kèm theo khác nhau; chỉ định điều trị phải do bác sĩ đánh giá trên từng trường hợp cụ thể. Nếu con bạn có dấu hiệu sặc tím, khó thở, sốt, bỏ bú hoặc nôn ra máu, hãy đưa con đến cơ sở y tế ngay.

Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Nếu bạn có triệu chứng bất thường, hãy đặt lịch khám tại Phòng khám YVIDA.